Weblog: Weer kwaken de kikkers

Amsterdam, 18-10-2010 – Op 17 november 1969 stonden kunstenaars en gevestigde orde tegenover elkaar in het Amsterdamse Concertgebouw. Zodra dirigent Bernard Haitink zijn armen hief om een fluitconcert van Johann Quantz in te zetten, startten zo’n veertig musici, componisten en beeldend kunstenaars een oorverdovend geraas met ratelaars en knijpkikkers. Volgens deze ‘Notenkrakers’ moest het afgelopen zijn met de rechtse hobby’s van bedaagde heren: in plaats van gemoedelijk in te dutten bij de zoveelste uitvoering van Beethoven, dienden zij wakker geschud te worden met nieuwe muziek. Levende componisten zouden met hun opruiende noten een nieuwe wereldorde scheppen, waarin kunst ook Jan met de pet zou bereiken. Het is ironisch dat deze haar een halve eeuw later juist beschouwt als een verderfelijke linkse hobby.

Na de Notenkrakersactie brak een periode van ongekende culturele bloei aan, mede mogelijk gemaakt door de economische groei en een ruimhartige subsidiëring vanuit de overheid. Naast de gevestigde toneelgezelschappen ontstonden groepen als Werktheater, Hauser Orkater en Dogtroep, die met locatietheater inderdaad een nieuw publiek aanboorden. Ook muziekensembles als het Willem Breuker Kollektief, de Volharding en het Nederlands Blazers Ensemble bereikten met concerten op onverwachte plekken grote groepen mensen die anders zelden concerten bezochten.

De euforie was echter van korte duur. Vooral musici gingen zich storen aan het geklets en ander achtergrondlawaai dat hun concentratie in de weg stond. Al snel verruilde men de revolutionaire locaties voor de beschutte omgeving van reguliere concertzalen. Zo klonk steeds vaker muziek van de zogenoemde ‘Notenkrakers’ in de gewijde stilte van het eerder afgezworen Concertgebouw in Amsterdam en gingen de rebellen zelf behoren tot de gevestigde orde.

Tegelijkertijd ontstond een tweede paradox. Waar men aanvankelijk de man in de straat trachtte te bereiken met nieuwe noten, verloor men hem geleidelijk uit het oog. Weliswaar ontwikkelde het ASKO Ensemble heuse ‘leerconcerten’, waarbij bezoekers konden participeren in het ontstaan van nieuwe werken, maar in de hunkering naar vernieuwing werden schoonheid en toegankelijkheid in de ban gedaan. Zo werd het democratiserend bedoelde leerconcert al snel een zaak voor ingewijden, want de gewone man weigerde zich door seriële ‘piep-knor’ te laten ‘verheffen’.

De toenemende democratisering creëerde een tweedeling in de maatschappij. Enerzijds stond de elite die steeds eenzamer riep dat kunst er toch echt toe doe, anderzijds het volk, dat die onbegrijpelijke en geldverslindende kunstuitingen niet langer wilde ondersteunen. Dat de totale kunstbegroting nog niet één procent van het bruto nationaal product bedroeg, werd gemakshalve vergeten. Omdat ook de publieke media zich in hun jacht op lees- kijk- en luistercijfers van de ‘hoge kunst’ afwendden, is zij grotendeels uit het publieke domein verdwenen en beschouwen velen elke cent overheidsgeld voor deze ‘linkse hobby’ als disproportioneel en overbodig.

Anderzijds leunde de kunstwereld lange tijd te vanzelfsprekend op de miljoenen van het Rijk en dat de nieuwe regering drastisch de bezem haalt door de cultuur- en omroepsubsidies, komt niet geheel onverwacht. Ondoordacht is het wel, want juist de laatste tijd heeft de kunstwereld vele initiatieven ontplooid om het elitaire imago af te schudden en een breder publiek te bereiken. Dit kan echter niet zonder de hulp van media en politiek, die nu het valse signaal afgeven dat kunst an sich er niet toe doet. 

Als de plannen worden uitgevoerd, betekent dit niet alleen het einde van de uitstekend bezochte omroepseries, maar ook van de populaire producties van Joop van den Ende en André Rieu. Zelfs de lokale koren, fanfare- en harmonieorkesten, die zorgen voor samenhang in onze maatschappij, worden in hun voortbestaan bedreigd. Samen met de klassieke ensembles vormen zij een onlosmakelijk onderdeel van onze Nederlandse cultuur, die het kabinet beweert te koesteren. Toch ontneemt men Henk en Ingrid hun geliefde Zondagochtendconcert – en straks zullen zij zelfs Sinterklaas moeten binnenhalen zonder muziek.
Ik hoop maar dat kwakende kikkers niet bijten….