Weblog: Sobere Aquarius

Antwerpen, 9-6-2009 – Het applaus na de wereldpremière van de opera Aquarius van Karel Goeyvaerts, klonk gisteravond in de Vlaamse Opera al bijna even terughoudend als afgelopen vrijdag in de Amsterdamse Stadsschouwburg na Adam in Ballingschap van Rob Zuidam. Maar waar zich in de Nederlandse hoofdstad ook enkele boeroepers roerden, waren er in Antwerpen luide bravo’s voor het orkest en zijn dirigent Sian Edwards; ook de zestien zangers van het Nederlands Kamerkoor kregen aardig wat bijval. Terecht, want men sloeg zich met verve door een bepaald niet ongecompliceerde partituur.

De Antwerpse Goeyvaerts (1923-1993) geldt als de belangrijkste Belgische componist van de twintigste eeuw en werkte tien jaar lang aan Aquarius, zijn magnum opus dat nu voor het eerst scenisch werd uitgevoerd. Desondanks wist hij in zijn eigen stad geen volle zaal te trekken, wellicht doordat er geen personages, handeling of conflict in voorkomen. We zijn veeleer getuige van een anderhalf uur uitgesponnen ritueel, waarin een collectief van zangers middels fantasieteksten tracht een ideale samenleving te realiseren. Pas in het laatste deel, waarin het nieuwe Jeruzalem wordt beschreven, klinken teksten uit de Openbaringen van Johannes.

Om het gebrek aan drama te compenseren, voert regisseur Pierre Audi een verteller ten tonele, die door Janine Brogt geselecteerde teksten van de componist uitspreekt. Een aardige vondst. Nog vóórdat Sian Edwards kan gaan dirigeren onderbreekt hij haar met een betoog over het hoe en waarom van Aquarius. Aangezien Goeyvaerts al evenmin decors wilde, blijft het podium grotendeels leeg, afgezien van zestien gigantische scheidsrechterstoelen uit de tenniswereld en het integrale orkest.

Na een vlammende instrumentale inleiding, klimmen de zestien zangers behendig de trapjes op naar hun uitkijkpost. Zij zijn gestoken in duikerpakken, maar transformeren in een handomdraai tot piloten als zij rubberen zonnebrillen opzetten. Achter hen evoceren videoprojecties het ruisen van de zee en het golven van de wolken. De muziek is opzwepend en toegankelijk, in een idioom dat ik zou willen omschrijven als ‘minimalism meets jazz, meets Hollywood’. Goeyvaerts weet prachtige sferen op te roepen met simpele drieklanken, lyrische lijnen en een vaak romantisch verzadigde klank. Net als Zuidam grasduint hij vrijmoedig in de muziekgeschiedenis, maar waar dit in Adam in Ballingschap leidt tot een verbrokkeld muzikaal betoog, weet Goeyvaerts een overtuigende spanningsboog te scheppen.

Er zijn meer overeenkomsten. Beschrijft Adam in Ballingschap de verdrijving van de mens uit het Paradijs, in Aquarius gaat hij daar juist naar op zoek. Ook de minimalistische enscenering, de filosofische inslag en het statische verloop tonen verwantschap. Beide opera’s sluiten bovendien naadloos aan bij het thema Serenity & Anxiety van het Holland Festival. Maar wonderlijk genoeg blijkt de sereniteit van Aquarius spannender dan de anxiety van Adam in Ballingschap. Prachtig is het slot van Aquarius, waarin Goeyvaerts hemels engelengezang laat ondersteunen door een steeds verstilder en langzaam wegstervend orkest.

De Britse Sian Edwards dirigeert met fraaie, puntige gebaren en beheerst de razend moeilijke partituur tot in de puntjes. Feilloos geeft zij de ritmisch gecompliceerde inzetten van zangers en instrumentalisten aan, waardoor de warmbloedige, afwisselende muziek tot bloei kan komen. Het Orkest van de Vlaamse Opera worstelt aanvankelijk nog met het gematigd moderne idioom, maar speelt in de loop van de avond steeds vloeiender en strakker. Dat zal tijdens de komende voorstellingen alleen maar beter worden. Onbegrijpelijk dat het Radio Filharmonisch Orkest voor zijn – enige - uitvoering op 21 juni in het Muziekgebouw aan het IJ een andere dirigent heeft gekozen.

Meer over het Holland Festival op http://hollandfestival.radio4.nl