Weblog: Kagel is dood, leve Kagel!

Amsterdam, 20-6-2009 – Nooit meer zal hij klinken, de schallende lach van Mauricio Kagel (1931-2008), de Argentijnse componist die afgelopen september overleed. Na de Tweede Wereldoorlog leverde hij met zijn noten ironisch commentaar op de dodelijke ernst en de ingesleten patronen van de klassieke en hedendaagse muziekpraktijk. Zien wij de dirigent als een soort dictator, die met één beweging van zijn stokje orkanen van geluid aan een orkest weet te ontlokken? In Divertimento? (2006) heeft hij zijn greep op de musici compleet verloren, ze lezen de krant of lopen doodgemoedereerd het podium af. De overwaardering van virtuositeit stelt hij aan de kaak in Match, een absurde wedstrijd tussen twee cellisten, waarbij een slagwerker als vals spelende scheidsrechter optreedt.

Van de vier componisten aan wie het Holland Festival deze maand retrospectieven wijdt is Kagel beslist de meest tegendraadse. Maar er zijn ook raakvlakken. Net als Louis Andriessen (1939) is hij wars van het onderscheid tussen hoge en lage kunst en met Karel Goeyvaerts (1923-1993) deelt hij een behoefte de grenzen tussen verschillende genres te laten vervagen. En net als Edgard Varèse (1883-1965) wist hij als buitenstaander voet aan de grond te krijgen in een ver buitenland – Varèse verhuisde in 1915 van Frankrijk naar de Verenigde Staten, Kagel verruilde zijn geboortestad Buenos Aires in 1957 voor Keulen, waar hij tot zijn dood bleef wonen.

Mauricio Kagel bouwde een warme band op met Nederland, met name met het Schönberg Ensemble en Reinbert de Leeuw, die in 1985 door het Holland Festival gevraagd werd het muziektheaterstuk Aus Deutschland te dirigeren. Dat is een onwaarschijnlijke mix van flarden bestaande muziek die via de gehaktmolen van Kagel een heel andere gedaante krijgen. Een Schubertlied op een tekst van Goethe vertaalt hij naar het Engels en arrangeert hij zo dat we opeens een negro spiritual lijken te horen. Kagel is beroemd om zijn spiegelingen en omkeringen, hoewel ik zijn grapjes soms wat flauw vind. Zoals bijvoorbeeld in Blue’s Blue, waarin een van de musici een glastrompet bespeelt – een glazen theekopje waarop hij jazzy wa-wah klanken produceert. Of in Finale, waar de dirigent aan het einde ‘dood’ neervalt.

Maar belangrijker is dat Kagel altijd vragen stelt en ons dwingt onze verkalkte denkpatronen kritisch onder de loep te nemen. Zijn ironie en humor wortelen in een diep en ernstig verlangen de muziek van binnenuit te veranderen en een zinvolle dialoog aan te gaan met zijn publiek. Geen wonder dat hij zich tijdens repetities nogal veeleisend opstelde. Hij omschreef zijn werk als ‘instrumentaal theater’ en stond erop dat elke regieaanwijzing feilloos werd opgevolgd. Dat leidde soms tot dodelijk vermoeiende, eindeloos durende sessies, maar als hij eenmaal tevreden was, schalde zijn dankbare lach hartelijk door de repetitieruimte.

Reinbert de Leeuw en zijn musici waren – en zijn – dan ook dol op Kagel en brengen op 23 juni een mooi geprogrammeerd in memoriamconcert in het Muziekgebouw aan ’t IJ. Naast het bovengenoemde Divertimento? klinkt Aus dem Nachlass, een strijktrio dat Kagel in 1986 concipieerde als ‘postuum werk’. Ook horen we de Nederlandse première van In der Matratzengruft, zijn (niet geheel voltooide) zwanenzang waaraan hij tot zijn dood koortsachtig doorwerkte. Hierin beschrijft hij met galgenhumor zijn eigen ziekte- en sterfbed, ook al betreft het ostentatief Heinrich Heine. Die dichtte kort voor zijn overlijden:

Ich heule dir dann die Ohren voll,
Wie andre gute Christen -
Oh, Miserere! verloren geht
Der beste der Humoristen!

Kagel is dood. Leve Kagel!


meer over het Holland Festival op www.radio4.nl/hollandfestival