Weblog: Kwijnkunst

Amsterdam, 24-11-2009 – Vorige week ontving Cees Nooteboom de Prijs der Nederlandse Letteren uit handen van de Belgische Koning Albert. Toch stelde de auteur in zijn dankwoord dat wij na de ontkerkelijking nu te maken hebben met de ontkunsting van de maatschappij. Hij opperde weliswaar hier vrede mee te hebben, maar dit lijkt mij hoogst onwaarschijnlijk – waarom het onderwerp anders tijdens de prestigieuze uitreiking ter sprake gebracht? Belangrijker is de vraag of Nooteboom gelijk heeft. Ik vrees van wel.

Wilde een hoog opgeleide elite vroeger het volk verheffen middels literatuur, schilderkunst, toneel, klassieke en hedendaagse muziek, ballet en beeldhouwwerken, tegenwoordig is het de massa die bepaalt wat de elite mag lezen, horen en zien. Het wonderlijke is dat intellectuelen zich dit laten aanleunen en zelfs hun stinkende best doen aansluiting te vinden bij het grauw. Kranten en tijdschriften die ooit golden als bolwerken van cultuur vullen nu hun kunstpagina’s met architectuur, striptekenaars, mode- en meubelontwerpers. Ook Dutch Design is hot. – Maar de ‘hoge kunst’ kwijnt weg.

Weemoedig denk ik aan mijn kindertijd, toen een enthousiast gesticulerende Pierre Janssen mij inwijdde in de geheimen van de schilderkunst. Onvergetelijke televisie. Ook de voorleessessies van Godfried Bomans en Simon Carmiggelt vormden niet te versmaden hoogtepunten waarvoor mijn moeder mij steevast uit bed haalde. Het kon destijds ook zomaar gebeuren dat een amusements- of nieuwsprogramma bij wijze van intermezzo een klassiek strijkje inzette. En Dorus zong een Figaro-parodie.

Hoe en wanneer is het fout gegaan? Vaak wordt gewezen naar de jaren zestig en zeventig, toen kunstenaars in opstand kwamen tegen gevestigde instituties en aansluiting zochten bij het gewone volk. Wat overigens mislukte, gezien de vaak hoge moeilijkheidsgraad en vergaande abstractie van de nieuwe kunstuitingen. Want men meende weliswaar Jan-met-de-pet te bevrijden van ingeroeste cultuurpatronen, maar baseerde zijn vernieuwingen op de impliciete veronderstelling dat die vertrouwd was met de zo gehate oude vormen. Juist door de vergaande complexiteit vervreemdde men van het grote publiek.

Ergens in de jaren tachtig begon de slinger een hevige tegenbeweging te maken. Ik werkte als docent Engels aan een scholengemeenschap voor gymnasium en vwo. Literatuur en spreekvaardigheid stonden hoog in het vaandel en eindexamenkandidaten werden in het Engels overhoord over de gelezen boeken. Daarbij werd ik bijgestaan door een vakgenoot, die een goede inschatting kon maken van uitspraak, spreekvaardigheid en literair inzicht van de betreffende leerling. Maar plotsklaps vond de schoolleiding dat ook een gymnastiekleraar wel kon beoordelen ‘of het er eerlijk aan toeging’.

Vruchteloos verzette ik mij tegen de macht van een almaar toenemende stroom managers, die zonder enige kennis van of liefde voor mijn vak maatregelen namen welke het niveau van het onderwijs drastisch ondermijnden. Ik vluchtte in de muziek. Maar wat ik destijds zag als een makke van het onderwijssysteem, is de afgelopen decennia als een veenbrand voortgewoekerd. Zo’n beetje alle belangrijke posten in onze maatschappij worden inmiddels bezet door leidinggevenden die met hun wezenloze newspeak het laatste restje cultuur en verdieping uit onze maatschappij wringen. – Het is tijd voor actie!