Weblog: Schatten op zolder

Amsterdam, 19-1-2010 – Voor een uitverkochte Uilenburgersjoel presenteerde het Leo Smit Ensemble gisteravond een gevarieerd en enthousiast ontvangen concert. Composities van de recent herontdekte componist Dick Kattenburg werden in een context geplaatst met tijdgenoten als George Gershwin, Marc Blitzstein en Paul Hermann. Tevens klonk de wereldpremière van American, Woman van de in Nederland wonende Amerikaanse componist Vanessa Lann. Het concert werd bijgewoond door zowel ambassadeur Fay Hartog Levin als consul-generaal Julie Ruterbories van de Verenigde Staten.

Het begon wat rommelig toen een medewerkster kwam vertellen dat de programmaboekjes nog onderweg waren en zij en passant de hoge gasten verwelkomde. Zij struikelde over de naam van de ambassadeur en liet die van de consul-generaal toen maar onvermeld. De avond kreeg een nog hilarischer tintje doordat de inspiciënt telkens de verkeerde stukken op de lessenaars plaatste. Dit werd door de musici met veel flair opgelost en illustreerde ongewild de meerwaarde van live uitvoeringen: het is en blijft mensenwerk.

Fluitiste Eleonore Pameijer hield een aanstekelijk betoog over de vondst op zolder van een aantal partituren van Dick Kattenburg (1919-1944), een leerling van Leo Smit die op 24-jarige leeftijd in Auschwitz om het leven kwam. Dertien jaar geleden zette zij Smit op de kaart en sindsdien heeft Pameijer ook veel andere vergeten (en vaak vergaste) componisten onder het stof vandaan gehaald. Van Kattenburg stonden gisteravond liefst vier composities op het programma, dat tevens fungeerde als presentatie van een aan hem gewijde cd.

Kattenburg toont zich een kind van zijn tijd. Zijn muziek heeft een levendige en opgewekte toon, net als die van de Franse Groupe des Six en zijn leermeester Smit. In de krachtige vioolsonate werpen viool en piano elkaar vrolijke themaatjes toe, met af een toe een weemoedige ondertoon. Dat Kattenburg ook de ‘negermuziek’ kende, blijkt uit het swingende Blues voor piano solo en het Kwartet voor fluit, viool, cello en piano, waarin hij ons met onverhoede stops olijk op het verkeerde been zet. Prachtig zijn de Palestijnse liederen, ingeleefd gezongen door de sopraan Irene Maessen en alert begeleid door pianist Marcel Worms. De zwierige zanglijnen zijn gezet op nu eens vertragende, dan weer versnellende ritmes die zwemen naar volksmuziek. Ook horen we de gebogen tonen die zo kenmerkend zijn voor zowel de Arabische als de Joodse muziek.

Maar de hoge dames waren natuurlijk vooral voor hun landgenote Lann gekomen, die teksten van Amerikaanse dichteressen zette voor fluit en sopraan in American, Woman – let op de komma. Lann genereert met weinig materiaal een grote zeggingskracht. Het stuk opent met de fluit, waarbij Eleonore Pameijer haar noten als een balletje tegen de muur lijkt te kaatsen en de afstand afwisselend groter of kleiner wordt. Zo ontstaat een rituele sfeer, die wordt versterkt doordat Irene Maessen aanvankelijk dezelfde patroontjes zingt, terwijl de fluit steeds meer tonen aan haar thema toevoegt. Op de tekst ‘a mighty woman with a sword’ bouwen de musici een climax met een driftige ritmiek en grote intervalsprongen. Na dit angstaanjagende fortissimo komt het werk weer tot rust in lijzige, jazzy syncopen.

Het geheel werd gelardeerd met aanstekelijke cabaretliederen van Marc Blitzstein en George Gershwin, door Maessen met veel overgave vertolkt. Jammer dat zij de jazzy timing mist die voor dit soort repertoire noodzakelijk is, wat soms ten koste ging van de aansluiting met Worms. Al met al een sprankelend concert, dat door de Joodse omroep is opgenomen voor uitzending op Radio 4.