Weblog: Vergelding versus verzoening

Antwerpen, 13-2-2010 – Solisten, koor en orkest van de Vlaamse Opera kregen gisteravond na de première van Don Carlos van Giuseppe Verdi een hartelijk applaus. Terecht, want zij hadden zich vijf uur lang met verve door de vijf bedrijven tellende Franse oerversie uit 1867 geslagen. Gewoonlijk wordt de eerste akte weggelaten, maar regisseur Peter Konwitschny – onlangs goed voor een omstreden productie van Salome bij De Nederlandse Opera – vond juist deze onontbeerlijk voor een helder begrip van de opera. Hierin worden immers niet alleen de troebelen van het door Koning Filips II van Spanje getormenteerde Vlaamse volk geschetst, maar ook de opbloeiende hartstocht tussen zijn zoon Don Carlos en diens verloofde Elisabeth de Valois - dochter van de Franse koning en tevens Hertogin van Brabant. Zinnige keuze, want Carlos en Elisabeth zullen zich opwerpen als redders van de Brabanders.

Met weinig attributen schetst Konwitschny veel sfeer, waarbij hij een grotendeels historiserende aanpak volgt. De kostuums verwijzen met hun geplooide halskragen, lieslaarzen, hoeden en hooggehakte schoenen naar de 16e eeuw, waarin het verhaal zich afspeelt. Prachtig is de opening, waarin het Brabantse volk in nevelen gehuld op een verder leeg toneel zijn aangrijpende weeklacht zingt over het eeuwige bloedvergieten en gebrek aan eten. Aanvankelijk laat de ritmische coördinatie met het orkest nog wat te wensen over en de hoorns die de komst van Elisabeth aankondigen zijn wat magertjes van klank. In de loop van de avond weet dirigent Alexander Joel echter de aansluiting tussen orkestbak en toneel steeds soepeler te laten klinken en krijgen ook de musici meer grip op hun veeleisende partijen.

Elisabeth wordt schitterend vertolkt door de Italiaanse Susanna Branchini, die met haar rijk geschakeerde sopraanstem en formidabele inlevingsvermogen alle harten steelt. Is zij in het eerste bedrijf nog een onhandig met haar verloofde Carlos flirtende bakvis, vanaf het moment dat zij plotseling wordt uitgehuwelijkt aan diens vader Filips ontpopt zij zich als een waardige koningin. Tegenover de (ver)geldingsdrang van haar echtgenoot plaatst zij diep menselijke waarden als opofferings- en vergevingsgezindheid. Don Carlos, gezongen door de Franse tenor Jean-Pierre Furlan, steekt hier bleekjes bij af. Hij heeft een wat kelig stemgeluid en kijkt Elisabeth in liefdesduetten amper aan, terwijl hij ondertussen gekke bekken snijdt. Zo krijgt hij de lachers op zijn hand, maar de functie hiervan ontgaat mij.

Meeslepend is de bariton Dario Solari als Rodrigo, de Markies van Posa, die vreemd genoeg optreedt in modern kostuum, inclusief designbril en oude-mannen-staartje – een verwijzing naar het feit dat dit moreel standvastige personage niet historisch is? Voortreffelijk is ook Francesco d’Artegna als Filips, die met diep ronkende basstem zijn gespleten macho-persoonlijkheid vormgeeft. Hij zaait dood en verderf, maar is aandoenlijk aangeslagen door de vermeende ontrouw van Elisabeth met zijn zoon. Tijdens zijn klaagzang ligt hij in bed met zijn maîtresse, Prinses Eboli, zeer dramatisch vertolkt door de mezzo Marianna Tarasova.

De over het geheel fraaie productie wordt ontsierd door de vormgeving van het derde bedrijf. Na een potsierlijke pantomime in een jaren vijftig interieur betreden de door een tv-presentatrice aangekondigde ‘Koning en Koningin van Spanje’ de zaal, vergezeld van een stoet paparazzi en bodyguards. Op knullige wijze worden de tot ‘ketters’ bestempelde vredesonderhandelaars van Brabant door ME-ers naar het podium gevoerd en geëxecuteerd. De ‘stem uit de hemel’ die normaliter de wandaden van Filips en diens Grootinquisiteur aanklaagt, is bij Konwitschny een wulpse Marlène Dietrich lookalike (Liesbeth de Devos).

De muziek van Verdi is uitgesproken beeldend en kent veel leidmotieven. Zo wordt Elisabeth steevast begeleid door sierlijke fluitmelodieën en klinkt geregeld een Spaans aandoende fanfare, die deels vanaf twee tegenover elkaar gelegen balkons wordt gespeeld. Verdi vangt de rauwe werkelijkheid in uitersten van diepe, onheilspellende strijkersklanken en opgejaagde, schrille dissonanten in de hoge registers, fraai uitgevoerd door het orkest van de Vlaamse Opera. Ook het koor blinkt uit door alerte en ingeleefde vertolkingen. Afgezien van die moderne steenpuist in het middendeel is dit een zeer overtuigende productie.